Sivrisinek ısırıklarından ve taşıyabilecekleri patojenlerden korunmamızda sivrisinek kovucular kritik bir rol oynuyor. Bu ürünlerde en yaygın kullanılan aktif madde, DEET (N,N-diethyl-meta-toluamide) olarak biliniyor.
DEET, yüksek etkinliği, yaklaşık beş saat süren kalıcılığı ve uygun üretim maliyetiyle standart bir sivrisinek kovucu olarak kabul ediliyor.
Ancak 80 yılı aşkın süredir kullanılmasına rağmen, DEET'in tam olarak nasıl çalıştığına dair anlayışımızda hala önemli boşluklar bulunuyor.
Fransa'daki Tours Üniversitesi'nden Claudio Lazzari liderliğinde Journal of Experimental Biology'de yayımlanan yeni bir araştırma, sivrisineklerin DEET'e karşı koşullandırılarak çekingen hale getirilebildiğini ortaya koyuyor.
Bu bulgu, DEET'in işleyişini anlamamızda önemli bir parçayı tamamlıyor ve bu etkili kovucunun bir zayıflığı olabileceğine işaret ediyor.
Tam Anlaşılamayan Hayati Bir Araç
Sivrisinek kovucular, sıtma, dang humması, chikungunya, Ross River virüsü ve Japon ensefaliti gibi sivrisinek kaynaklı hastalıklarla mücadelede başlıca koruma yöntemlerinden biridir. Seyahat, kentleşme ve iklim değişikliği gibi faktörler nedeniyle bu hastalıklar küresel çapta yayılma eğiliminde.
Dişi sivrisinekler, yumurtalarının gelişimi için ihtiyaç duydukları proteinleri sağlamak amacıyla omurgalı memelilerden kan emerken parazitleri ve virüsleri bulaştırır.
Bir sonraki kan öğünlerini bulmak için sivrisinekler, insanları da içeren sıcakkanlı "konakçıların" yaydığı kokulara ve fiziksel ipuçlarına güçlü bir şekilde çekilir.
Bunlar arasında soluduğumuz karbondioksit, terimizdeki laktik asit ve kişiden kişiye değişen karmaşık kimyasal kombinasyonlar yer alır.
Sivrisinekler tüm bu uyaranları antenlerindeki, kan emmek için kullandıkları hortum benzeri ağızlıklarındaki (proboscis) ve bu ağızlığın yanlarında bulunan maksiller palplerindeki duyu organları ile algılarlar.
DEET, 1950'lerden bu yana yaygın olarak ticari olarak kullanılmaktadır, ancak sivrisinekleri nasıl kovduğuna dair bilimsel tartışmalar devam etmektedir. Konakçı kokularını mı engelliyor, sivrisineklere toksik mi etki ediyor, yoksa başka bir mekanizması mı var?
2008 yılında yapılan çığır açıcı bir araştırma, DEET'in sivrisineklerde ve sirke sineklerinde konakçı kokularına karşı duyusal nöronların tepkisini bloke ettiğini göstermiştir. Bu, DEET'in sivrisineği kovmaktan ziyade onları "şaşırttığı" anlamına gelir.
Birkaç yıl sonra bilim insanları, DEET'e maruz kalan sivrisineklerin küçük bir kısmının buna karşı duyarsız olduğunu ve bu özelliğin kalıtsal olduğunu keşfettiler.
Bu, sivrisineklerin DEET'e fizyolojik bir tepki verdiği anlamına gelir. Ancak sivrisineklerin bazı tepkilerinin davranışsal olduğuna dair de işaretler bulunmaktadır.
Bir çalışmada, DEET'e maruz kalan sivrisineklerin üç saat içinde tekrar maruz kaldıklarında ona karşı daha az duyarlı oldukları gözlemlenmiştir. Bu, kimyasala geçici olarak alıştıklarını düşündürmektedir.
Yeni Araştırma Ne Ortaya Koydu?
Yeni çalışma, sivrisineklerin bir kan öğünü sırasında DEET'e tekrar tekrar maruz bırakıldıklarında daha fazla ısırma eğiliminde olmaları için koşullandırılmasının mümkün olduğunu gösteriyor.
Bu, DEET'in sivrisinekleri nasıl kovduğuna dair daha fazla bilgi sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bazı durumlarda sivrisineklerin DEET'e aslında çekilebileceği ihtimalini de ortaya çıkarıyor.
Araştırmacılar öncelikle bir davranış deneyi geliştirdiler. Sivrisinekleri küçük kafeslerde tutarak onlara bir besin hedefi (ılık kan torbası) yaklaştırdılar ve hedefi algıladıklarında hortum hareketlerini kaydederek "ısırma girişimi tepkisini" ölçtüler.
Deneyleri daha da ilerletmek için ekip, bir klasik koşullandırma deneyi yürüttü. Sivrisinekler, farklı koşullu uyaran (ısı), koşulsuz uyaran (kısa süreli DEET maruziyeti) ve ödül (kısa kan yeme fırsatı) kombinasyonlarına maruz bırakılarak beş farklı "eğitim programından" geçirildi.
İşte burada şaşırtıcı sonuçlar ortaya çıktı. Eğitim programında kan emerken DEET'e maruz kalan sivrisineklerin, sonrasında tekrar DEET'e maruz kaldıklarında istatistiksel olarak daha yüksek bir ısırma tepkisi gösterdikleri görüldü.
Eğer sivrisinekler kan torbası sunulmadan önce DEET'e maruz bırakılırsa, hiçbiri onu ısırmaya çalışmadı.
Ardından, araştırmacılardan biri cesurca ellerini test için sundu.
Ellerden biri DEET ile muamele edilmişti. DEET-kan öğünü eğitim programından geçen sivrisineklerin yaklaşık %50'si DEET ile kaplı eli ısırmaya çalıştı.
Buna karşılık, eğitilmemiş sivrisineklerin %100'ü DEET kaplı eli kaçındı ve bunun yerine temiz olanı tercih etti.
Tüm Bunlar Ne Anlama Geliyor?
Sivrisineklerin öğrenebildiği ve bilgiyi hafızada tutabildiği iyi biliniyor. Konakçılar ve çevreleri hakkında öğrendikleri şeyler, hastalık bulaşmasını etkileyebilir.
Bu çalışma, DEET'in sadece sivrisinekleri fizyolojik olarak etkilemediğini, aynı zamanda bilişsel bir tepkiye de yol açabileceğini ve bunun da DEET'in işleyişinde önemli bir parça olabileceğini gösteriyor.
Yazarlar, eğer DEET konsantrasyonu sivrisinekleri kovacak kadar yüksek değilse ancak sivrisinekler bunu bir kan öğünü sırasında algılarsa, bu sivrisineklerin DEET kokan insanları ısırma olasılığının daha yüksek olup olmayacağı ihtimalini dile getiriyor.
Bu çalışmanın oldukça kontrollü laboratuvar koşullarında yapıldığını ve sivrisineklerin maruz kaldığı eğitim programının günlük senaryoları yansıtmayabileceğini belirtmek önemlidir.
Gelecekteki çalışmaların, bu sonuçların geçerli olup olmadığını görmek için gerçek dünya durumlarını daha iyi yansıtan test koşulları geliştirmesi gerekir.
Sivrisinek kaynaklı hastalıkların arttığı bir dönemde, DEET hala oldukça etkili bir koruma sağlıyor.
Bu çalışmanın katkısı, DEET'in nasıl çalıştığına dair anlayışımızı geliştirmek ve gelecekteki sivrisinek kovucuları nasıl iyileştirebileceğimize dair ipuçları sunmaktır.
