SpaceX'in geçtiğimiz hafta başarılı bir şekilde gerçekleştirdiği Starship roketini havada yakalama operasyonu, NASA'nın Ay'a ulaşma yolunda önemli bir engeli kaldırdı. Bu gelişme, daha sık fırlatma ve uzun süredir beklenen yörünge yakıt ikmali denemesinin önünü açıyor.
SpaceX için Cumartesi günkü roket yakalama denemesi, mühendislerin Starship'leri hızla yeniden kullanmayı öğrenmesine yardımcı olacak. Bu durum, SpaceX'in yeni nesil Starlink uydu interneti uydularının dağıtımını hızlandıracaktır. NASA ise daha yüksek fırlatma hızlarının, SpaceX'in astronot mürettebatını Ay yüzeyine taşıyacak derin uzay versiyonu Starship'i geliştirirken daha hızlı öğrenilmesini sağlayacağına inanıyor.
SpaceX, gelecek yılın başlarında Kennedy Uzay Merkezi'nde ikinci bir Starship fırlatma sahasını devreye almayı planlıyor. Ayrıca, Teksas'taki Starbase'de bulunan mevcut SpaceX üretim hattına ek olarak Kennedy'de ikinci bir Starship fabrikası da inşa ediliyor. İki fırlatma sahasıyla SpaceX, Starship ile bir sonraki büyük adımı atmak için gerekli altyapıya sahip olacak.
Starship yakıt ikmali denemesinin gecikmesi iki yıl kadar oldu; bu durum, SpaceX'in araçla ilgili teknik sorunları gidermesiyle neredeyse gün be gün bir ertelemeye denk geliyor. SpaceX, Cumartesi günü gerçekleşen ve Starship'in fırlatma kulesinde ilk kez havada yakalanmasıyla bir dönüm noktası aşmış olabilir.
Gelecek yıl başka Starship iniş aracı testleri de yapılacak. Bunlardan ilki NASA'nın Artemis III görevi olacak, ardından Ay'a insansız bir Starship iniş denemesi gelecek. Birincisi yörünge yakıt ikmali gerektirmezken, ikincisi bol miktarda yakıt ikmali gerektirecektir.
Teknoloji ve bilim haber sitesi Teknoscope olarak NASA'nın İnsanlı İniş Sistemi program yöneticisi ile görüştük. Bu rolde, yöneticimiz NASA'nın Artemis için mürettebat taşıyabilen Ay iniş araçları geliştirmek üzere SpaceX ve Blue Origin ile yaptığı sözleşmeleri denetliyor.
Farklı İniş Araçları, Farklı Öncelikler
Artemis III görevi için NASA, Uzay Fırlatma Sistemi roketi ve Orion uzay aracıyla dört kişilik bir mürettebatı alçak Dünya yörüngesine fırlatacak. Orion, ilk olarak Blue Origin'in Blue Moon iniş aracı ile New Glenn roketiyle fırlatılmasının ardından iki gün sürecek testler için kenetlenecek. Astronotlar, aracın yaşam destek sistemlerini test etmek için Blue Moon'un basınçlı mürettebat kabininin kapılarını açıp içine girecekler.
Ardından astronotlar Orion'a geri dönecek ve SpaceX'in Starship'i ile biraz daha alçak bir yörüngede, SpaceX'in Starlink uydu takımyıldızlarının çoğunun altında kalacak şekilde buluşup kenetlenecekler. Orion, Starship'e yalnızca iki saat bağlı kalacak ve astronotlar SpaceX aracına girmeyecek.
NASA, bu yılın başlarında Artemis III görevi için planı değiştirerek uçuş planını Ay görevi yerine alçak Dünya yörüngesi görevine yönlendirdi. Bu, Artemis programının ilk mürettebatlı Ay inişinin Artemis IV'te gerçekleşeceği anlamına geliyor ve bu görev 2028 sonundan önce fırlatılacak.
Peki, Artemis III neden Blue Origin ile Starship'ten daha fazla test yapıyor? Program yöneticisi, bunun büyük bir nedeninin SpaceX'in yörünge yakıt ikmaline odaklanmasını sağlamak olduğunu belirtti. Blue Origin artık Artemis iniş görevleri için uzayda yakıt ikmali gerektirmiyor. Ayrıca, SpaceX'in Dragon mürettebatlı uzay aracıyla yaşam destek sistemleri konusunda geniş deneyimi var. Blue Origin'in ise buna kıyasla nispeten az deneyimi bulunuyor.
Program yöneticisine göre, SpaceX için daha büyük zorluklar yakıt transferi ve insansız iniş denemesine ulaşmaktı. Starship ile daha fazla şey öğreneceğiz: Orion ile kenetlendiğinde, aracın yön kontrolü Starship'te olacak. Bu entegre yığın kontrolü Starship tarafında olacak. Bu kadar büyük bir araçla, bu konuda daha fazla şey öğreneceğimizi düşünüyorum.
Blue Origin ile bu görev için Orion yığını kontrol edecek. Daha sonraki bir görevde, tam dolu yakıtlı Blue iniş aracı yığını kontrol etmek zorunda kalacak. Ancak Blue Origin ile riski azaltmak için Orion'un bunu yapması sağlanacak.
Artemis III, Blue Origin'in mürettebat kabinini yörünge uzay uçuşu için ilk kez uçuracağı görev olacak. Blue Origin'in kısa süreli ancak daha az gelişmiş yaşam desteği gerektiren yörünge altı uzay turizmi deneyimleri bulunuyor. Blue Origin ve NASA, Artemis III'te bu test hedeflerine odaklanacak.
Program yöneticisi, SpaceX'in bölümünün gerçekten kenetlenmeye odaklanması gerektiğini düşündüğünü belirtti. Eğer bir mürettebat kabini ekleselerdi, bu diğer işlerini yavaşlatır ve zaten yaptıklarına katkıda bulunmazdı.
Artemis III'teki Starship, tam sayıda Raptor motoruna ve burnunda bir kenetlenme portuna sahip olacak. Blue Moon, Artemis III'te Orion ile birleştiğinde herhangi bir ana motora sahip olmayacak, yalnızca yön kontrolü ve küçük manevralar için bir dizi küçük iticiye sahip olacak.
Program yöneticisi, Blue Origin'de BE-7 motoru ve kriyojenik tankların olmadığını belirtti. Bu parçalar, iniş aracının yüzeyden geri döndüğündeki kütlesini temsil ediyor çünkü bu en kritik durum olarak düşünülüyor. Ancak mürettebat kabini mevcut.
Artemis III'te Starship yaşam destek sistemi denemesi olmasa da NASA, SpaceX'in Ay iniş aracı sözleşmesine mürettebat kabininin bazı bölümlerini yerde test etmek için yeni bir kilometre taşı ekledi. Ek testler, Teksas'taki Starbase'de bulunan SpaceX test sahasında Kabin Bir adlı bir prototip mürettebat bölmesinin inşa edilmesini içeriyor.
NASA ayrıca Blue Origin'e de yeni test gereksinimleri getirdi. Şirket, Mayıs ayında Blue Origin'in fırlatma rampasındaki bir roket patlaması nedeniyle aylarca süren bir gecikmenin ardından gelecek yılın başlarında ilk Blue Moon test görevini fırlatmayı planlıyor. Blue Moon'un bu versiyonu, Mark 1 olarak biliniyor ve tek bir hidrojen yakıtlı BE-7 ana motora sahip. Blue Origin'den gelecekteki insan taşıyabilen iniş araçlarında üç motor olacak.
Program yöneticisi, geçen yıl programa ekledikleri bir şeyin, üç motorlu konfigürasyonun bir testine gerçekten ihtiyaç duyduklarını hissetmeleri olduğunu belirtti. Üç motorlu Blue Moon tahrik ünitesinin ateşleme testi, Ohio'daki NASA'nın Uzay İçi Tahrik Tesisi'ndeki bir vakum odasında gerçekleşecek.
Rahatlama Zamanı, NASA
Bu yılın Artemis programındaki revizyon, Artemis III'ün uçuş planını değiştirmekten daha fazlasını yaptı. Mühendisler, sonraki Ay iniş görevlerinin mimarisini de değiştirdi. Güncellenen planlar, Starship ve Blue Moon üzerinde çalışan ekiplerin işini kolaylaştıracak. Orion için bu durum geçerli olmayabilir.
Program yöneticisi, önceki mimarilerinin her iki iniş aracı için de Orion'un gelmesi için Ay yörüngesinde 90 günlük bir bekleme süresi gerektirdiğini belirtti. Bu, her iki iniş aracı için de büyük karmaşıklık yaratan ve iniş aracının işini gerçekten zorlaştıran bir durumdu.
NASA'ya göre yeni operasyon konsepti bu karmaşıklığın bazılarını ortadan kaldırıyor.
Program yöneticisi, değiştirdikleri şeylerden birinin 90 günlük bekleme süresi olduğunu söyledi. SpaceX, Orion ile Dünya yörüngesinde buluşup Orion'u Ay'a götürerek bu sorunu çözdü. Hem Blue Origin hem de SpaceX için gereksinimlerini başlangıçta dört gün yüzey günü olarak güncelledik. Daha önce, ilk görevlerimiz altı buçuk gün sürüyordu.
Altı buçuk günlük yüzey kalış süresi, Orion uzay aracının başlangıçta Ay etrafında uzun, halka şeklinde bir yörüngede yer alması planlandığı için Artemis mimarisine dahil edilmişti. Bu yörünge, NASA'nın artık iptal edilen Gateway Ay uzay istasyonunun beklenen konumuna dayanıyordu. Bu da, Orion'un Ay'a daha yakın bir yörüngeye ulaşamamasına dayanıyordu.
Şimdi, iniş görevlerinde Ay yakınlarında Starship ile buluşmak yerine, Orion yüksek Dünya yörüngesinde Starship ile kenetlenecek. Oradan Starship, onu Ay'a doğru itecek.
Ancak hala belirsiz olan şey, SpaceX'in Starship'i alçak Dünya yörüngesinin üzerindeki bir irtifada yeniden yakıt ikmali yapması gerekip gerekmeyeceği. NASA'nın Artemis program yöneticisi tarafından geçen ay sunulan bir grafik, Starship'in Orion ile yüksek Dünya yörüngesinde kenetlenmeden önce bir "son yakıt ikmali yörüngesi" olasılığını gösteriyordu.
Program yöneticisi, hala bu konuda çalıştıklarını belirtti. İlerleme kaydediliyor, ancak Orion ile nerede buluşacağımız hala değerlendirme aşamasında, bu yüzden biraz belirsizlik vardı.
Blue Moon kullanan görevler için iniş aracı, Ay etrafındaki yörüngede Orion ile birleşecek. Blue Origin'in güncellenmiş planları uzayda yakıt ikmali gereksinimini ortadan kaldırıyor, ancak yine de şirketin New Glenn roketinden dört fırlatma gerektirecek; biri Blue Moon iniş aracının kendisi için, üçü ise onu Dünya yörüngesinden Ay'a taşımak için transfer aşamalarıyla.
Uzay Fırlatma Sistemi için yeni uzatılmış bir Centaur üst kademesi, rokete Orion'u alçak Ay yörüngesine gönderme enerjisini verecek ve bu, mevcut SLS versiyonuyla mümkün değildi. NASA, yeni Centaur keşif kademesinin Artemis IV için hazır olup olmayacağına karar vermedi. Eğer hazır olmazsa, Artemis IV, NASA'nın stoktaki son SLS üst kademeleriyle uçabilir.
NASA ayrıca Artemis IV'te hangi iniş aracını kullanacağına da henüz karar vermedi. Her iki durumda da, Orion'un dört astronotundan ikisi iniş araçlarına aktarılacak ve Ay yüzeyine son iniş için dört gün kalacaklar, ardından kalkış yapıp Orion'a dönecekler.
(Neredeyse) Her Şeyi Test Etmek
Starship ve Blue Moon, mürettebatlı bir Ay görevinden önce insansız bir iniş denemesi tamamlamak zorunda. İniş denemeleri 2027 sonu veya 2028 başı hedefleniyor, ancak mürettebatın Ay'ın güney kutbuna giderken ihtiyaç duyacağı her şeyi test etmeyebilirler.
Örneğin, Starship'in asansörü SpaceX'in insansız iniş denemesinin bir parçası değil. Mühendisler, asansörün performansını simüle edilmiş bir Ay ortamında kontrol etmek için Alabama'daki Marshall Uzay Uçuş Merkezi'ndeki bir test laboratuvarını kullanacaklar.
NASA başlangıçta SpaceX veya Blue Origin'den iniş araçlarının mürettebat görevinden önce Ay'dan kalkış yapabileceğini kanıtlamalarını istemedi. Hükümet yetkilileri daha sonra her şirketin insansız iniş denemeleri için Ay'dan kalkış gereksinimini eklediler.
Şimdilik NASA, insansız kalkış denemesinin ayrıntılarını SpaceX ve Blue Origin'e bırakıyor. Apollo sırasında, NASA'nın Ay iniş aracı Neil Armstrong ve Buzz Aldrin'in Sakinlik Denizi'ne inişinden önce Ay'a hiç inmemişti. Ancak NASA, Ay modülünün iniş iptali yeteneğinin testini içeren bir prova uçuşunu Apollo 10 ile Ay etrafında gerçekleştirmişti.
Program yöneticisi, bugün bulundukları noktanın, Blue Origin'in Ay'a inip ardından Orion ile buluşma noktasına tam bir yükseliş yapacağı olduğunu belirtti. SpaceX ile ise, iniş yapacaklar, tekrar kalkacaklar, ana kademeye ulaşacaklar ve ardından yüzeyde başka bir iniş yapacaklar.
Bu durum değişebilir. Bugünkü plan SpaceX'e Starship'in Ay'a güvenli bir şekilde inebileceğini kanıtlamak için iki şans veriyor, ancak bunun da bazı ödünleri var.
Program yöneticisi, programa katıldığında neden randevu noktasına kadar gitmediklerini sorduğunu belirtti. Bazı kilit personelin şu anki yöntemden daha fazla fayda sağlayacaklarına dair güçlü hisleri vardı. Farklı görüşlere sahip başkaları da vardı. Teknik tartışma ve münazaralar bolca yaşanıyor. Bu konu tartışılmaya devam edecek.
Yakıt Transferi Devrede
Starship için yörünge yakıt ikmali Ay'a giden yolun anahtarı olmaya devam ediyor. SpaceX'in yakıt transfer denemesi, Florida'dan ve Teksas'tan fırlatılan iki Starship'in alçak Dünya yörüngesinde kenetlenmesini ve bir gemiden diğerine "anlamlı" miktarda yakıt aktarılmasını içerecek.
Program yöneticisi, gelecek yılın ilk çeyreğinde SpaceX'ten uzun zamandır beklenen bir yakıt transfer testi göreceğimizi, iki Starship'in oldukça yakın mesafede fırlatılacağını, kenetleneceğini ve aktarılacağını söyledi. Eğer bunu başarabilirlerse, bu büyük bir öğrenme noktası olacak çünkü mimarileri yakıt birikimine ve birden fazla yakıt uçuşuna dayanıyor.
Yakıt transfer testi, bir uzay aracının başka bir araca önemli miktarda kriyojenik yakıt (bu durumda metan ve sıvı oksijen) boşalttığı ilk sefer olacak. Bu, kriyojenik yörünge yakıt ikmali üzerine on yıllarca süren devlet ve ticari araştırmanın doruk noktasıdır. Sonuçlar, mühendislere transfer sırasında yakıtın ne kadarının buharlaşma yoluyla kaybedileceğini gösterecek.
Bu da, Starship Ay iniş aracına Ay'a uçması için yeterli yakıt sağlamak üzere SpaceX'in kaç adet Starship yakıt ikmali tankeri fırlatması gerekeceği konusunda hala bu kadar belirsizlik olmasının nedenlerinden biridir. Yakıt ikmali olmadan, Starship'ler alçak Dünya yörüngesi uçuşlarıyla sınırlıdır.
Starship tankeri tahmininin alt sınırı, bir Starship Ay görevi için altı ila sekiz yakıt ikmali uçuşudur. Bu rakamlar, SpaceX'in kurucusu ve CEO'su Elon Musk'tan geliyor ve NASA'nın kendi muhafazakar planlama rakamı olan 20 yakıt ikmali uçuşunun altında kalıyor. Musk'ın rakamları, aracın tam potansiyeline ulaşması için gelecekteki Starship yükseltmelerine dayanıyor. SpaceX'in hedefi, Starship'in alçak Dünya yörüngesine taşıma kapasitesini 100 ila 200 metrik tona çıkarmak. Mevcut Starship versiyonu, hala 100 metrik ton yük kapasitesinden çok uzak.
Karşılaştırma için, tam dolu tanklara sahip bir Starship 1.600 metrik ton yakıt taşır. Gelecekteki tam optimize edilmiş Starship'leri kullanan yakıt ikmali uçuşları, bu tankları yalnızca altı tankıcı ile doldurabilir. Mevcut durumda durum böyle değil.
SpaceX, Starship V4 adında daha uzun ve daha ağır bir Starship üzerinde çalışıyor. Mevcut altı motorlu varyant üzerine bir yükseltme olan dokuz Raptor motoru ile uçacak. Musk, 2025'te Starship V4'ün ilk fırlatılışının 2027'yi hedeflediğini söyledi. Starship V4'ün programı için yakın zamanda bir güncelleme yapılmadı.
Program yöneticisi, ilk Artemis Ay görevlerinin Starship V3'ü kullanacağını belirtti.
Kaynakça: arstechnica.com