Bilim insanları, Andromeda Gökadası'nda Güneş'ten yedi kat daha büyük dev bir yıldızın, yaklaşık on yıl boyunca daha küçük yoldaşını yavaşça yuttuğuna tanıklık etti. 'Ortak zar evrimi' olarak bilinen bu süreç, evrendeki bazı yıldız çiftlerinin neden bu kadar yakın yörüngelerde bulunduğunu açıklamak için 1970'lerde ortaya atılmıştı. Ancak şimdiye kadar bu olayın canlı olarak gözlemlenmesi mümkün olmamıştı.
Yapılan yeni bir araştırmada, astronomlar bu spektaküler olayın başlangıcından sonlanmasına kadar tüm süreci gözlemlemeyi başardı. Bu tür olaylar kozmik zaman ölçeğinde kısa süreliğine, yani birkaç yıl veya on yıl kadar sürse de, yıldızların milyonlarca yıllık evrim süreci düşünüldüğünde adeta bir göz kırpması kadar hızlı gerçekleşiyor.
Paylaşılan Zarların Hikayesi
Bazı yıldız çiftleri o kadar yakın yörüngelerde döner ki, bu mesafede oluşmaları imkansızdır. Bu nedenle yörüngelerinin zamanla daraldığı düşünülüyor. Ortak zar evrimi, bu yörünge daralmasının önde gelen açıklamasıdır. Bir yıldız yaşlandığında genişleyerek bir deve dönüşür ve dış katmanları yoldaşını yutabilir. Bu durumda iki yıldız, gazdan oluşan tek, gevşek bağlı bir zarı paylaşır. Yutulan yıldız bu zar içinde ilerledikçe, sürtünmeden kaynaklanan yörünge enerjisini kaybeder ve içeri doğru sarmal çizer. Zarın ne kadarının kaybolduğuna bağlı olarak, çift çok daha sıkı bir yörüngede kalır veya birleşir.
Gözlem yapan ekip, bu tür bir olayın gerçekleşebileceği potansiyel bir sistem tespit etti. Andromeda Gökadası'ndaki yıldızların parlaklık değişimlerini incelerken, bir devin yedi yıldır parladığını fark ettiler. Bir yıldız yoldaşını yuttuğunda, parlaklığı üzerinde başlangıçta çok hafif bir etkisi olur. Yavaşça parlar ve kızılötesi spektrumda bol miktarda ışık yayar.
2025'in Nisan ayında, araştırmacılar bu sistemin, AT 2025abao olarak adlandırılan, bir yutulma sürecinde olduğunu öne süren bir makale yayımladılar. Ancak o zamanlar, bu durumun, yıldızın çekirdeğindeki kararsızlıklardan kaynaklanan tek bir yıldız açıklamasıyla çelişip çelişmediğini tam olarak belirleyememişlerdi. Bu yüzden gözlemleri sürdürdüler.
On Yıllara Dayanan Veriler
Araştırmacılar, yaklaşık bir düzine teleskop ve gözlemden elde edilen verileri kullanarak, 1989 yılına kadar uzanan fotoğraflı gökyüzü plakalarıyla sistemin geçmişini yeniden oluşturdular. 2018 yılına kadar yıldızda neredeyse hiçbir değişiklik gözlenmedi. Bu sessiz yılların modellenmesi, hayatının sonlarına yaklaşmış, Güneş'ten yaklaşık 350 kat daha geniş bir deve işaret ediyordu. Ancak yoldaşı görünmüyordu. Deve, küçük yıldızı yaklaşık 18.000 kat daha parlaktı.
Ekip, yutulma olayından önce sistemin yaydığı toz miktarına dayanarak küçük yoldaşın kütlesini tahmin etti. Bu tahminler, kabaca 0.7 Güneş kütlesinde bir yıldız olduğunu gösteriyordu.
2018 ile 2025'in başları arasında, dev yıldız görünür ışıkta iki ila üç kat daha parlak hale geldi, sıcaklığı neredeyse sabit kalırken şişti. Bu süreci, bir uzay aracının Dünya atmosferine yeniden giriş yapmasına benzetiyorlar. Yoldaş yıldız, devin dış katmanlarında süzülerek yörüngesini yavaşça daraltıyordu ve sürtünme zarını ısıtıyordu. Bu sürtünmenin yaydığı enerji, ekibin gözlemlediği ek ışıkla eşleşiyordu.
Ardından, yıldızın görünür ışığı yarıya düştü, ancak kızılötesi parıltısı artmaya devam etti. NASA'nın SPHEREx uzay teleskobu, Temmuz 2025'te bu olaya tanıklık etti ve devin Güneş'ten yaklaşık 860 kat daha geniş hale geldiğini ve kendini taze tozla kapladığını ortaya koydu.
Yıldızın İçindeki Bir Bomba
Ekim 2025'te yıldız, sadece 25 gün içinde yaklaşık 100 kat parlayarak, zirve noktasında 1.5 milyon Güneş kadar ışık saçtı. Yörüngenin çökme hızının çok hızlı hale geldiğini belirten bilim insanları, yerçekimsel enerjinin salınımını bir patlamaya benzetiyor. Yoldaş yıldız çok hızlı ve çok derine nüfuz ederek zarın içine çarptı. Bu şiddetli çarpışma, yıldızın içinde bir bomba gibi patlayarak hızla parlamasına ve bazı maddeleri dışarı atmasına neden oldu.
Bu patlamanın tüm belirtileri, birleşen yıldızlardan kaynaklandığı bilinen, ışıldayan kırmızı novanın bir türüydü; ancak araştırmacıların beklemediği bir olaydı. Bilim insanları, bu patlamanın ikili yoldaşın içeri doğru sarmal yapmasının bir sonucu olduğuna dair kanıt bulduklarını belirtti. AT 2025abao'yu özel kılan ise dev yıldızın kendisiydi.
Daha önce bilinen tüm ışıldayan kırmızı novalar, yoğun, sıkıca bağlı dış katmanlara sahip genç yıldızlardan geliyordu ve bu da kaçınılmaz olarak her iki yıldızı birleşmeye zorluyordu. Bu olay ise gevşek, çalkantılı bir zarı olan yaşlı bir devde gerçekleşti; bu durum, hayatta kalan sıkı bir ikili sistem de bırakabiliyor. Yoldaşın gerçekten hayatta kalıp kalmadığını öğrenmek için, ekip AT 2025abao'nun enerjisinin nasıl harcandığına baktı.
Enerji Bütçesi
Bu tür olayların nasıl sonlandığını tahmin etmek için astronomlar, batan yoldaş tarafından kaybedilen enerjinin ne kadarının zarın dışarı atılmasına gittiğini tanımlayan bir verimlilik parametresi içeren bir formül kullanırlar. AT 2025abao, enerjinin farklı aşamalarda farklı yerlere gittiğini gösterdi.
Yavaş sarmal sırasında enerjinin çoğu ışık olarak dışarı çıktı. Son dalışta, yoldaş yaklaşık yüz kat daha fazla enerji saldı, ancak bunun sadece yaklaşık %1'i radyasyonla yayıldı. Geri kalan neredeyse tamamı, zarın onda birini yerçekiminden kaçmak için gereken hızın yaklaşık 10 katı hızla dışarı fırlatmaya gitti. Zarın geri kalanı yerinde kaldı, bu da yoldaşın sıkı bir ortak olarak hayatta kalmak yerine devin çekirdeğiyle birleştiğini düşündürüyor.
Başlangıçta, enerji salınım oranı düşük olduğunda, yıldızın şişip içerideki bu yeni enerji kaynağına uyum sağlayabildiğini belirten bilim insanları, ancak enerji salınım oranı hızla arttığında, yıldızın artık kendine uyum sağlayamayacağını ifade etti. Bu noktada, malzemelerinin bir kısmını dışarı atmak zorunda kaldı.
Ekibin hesapladığı verimlilik, bilinen yutulma sonrası ikili sistemlerden çıkarılan değerlerle uyumluydu. Ancak formül, enerjinin çoğunlukla zarın büyük bir kısmının dışarı atılmasıyla harcandığını varsayıyor. Burada, enerjinin çoğu küçük miktarda gazı yüksek hızlarda savurmaya gitti. Formülün bir kural olarak işe yaradığı ancak bazı fiziksel detayları gözden kaçırdığı anlaşıldı.
Kum Saatleri
AT 2025abao'da, yavaş sarmal sırasında dökülen gaz, ikilinin yörünge düzleminde birikti, bu da patlamanın saçtığı malzemenin kutuplara doğru serbestçe genişlemesine izin verdi, ancak ekvator çevresinde engellendi. Bilim insanları, bunun, ölen yıldızların etrafında görülen kum saati şeklindeki bulutsuları açıkladığını savunuyor. Bu kum saati şekillerinin ikili etkileşimlerle oluştuğu fikrinin uzun zamandır var olduğunu ve bu gözlemin bu hipotezi doğruladığı görülüyor.
Ekip, henüz yıldızların birleştiğinden tam olarak emin olamadıklarını, çünkü saçılan malzemeden oluşan tozun içeride kalan her şeyi gizlediğini kabul ediyor. Toz temizlenip içeride kalan her şey ortaya çıkana kadar sistemi yıllarca, hatta on yıllarca izlemeye devam etmek istediklerini belirten bilim insanları, bunun birleşip birleşmediğini veya ikili sistemin hayatta kalıp kalmadığını kesin olarak söyleyeceğini ifade etti. Bu arada, ekip farklı kütle ve türdeki yıldızları içeren daha birçok olay bulmayı umuyor.
Günümüzdeki teleskoplar bu olayları yalnızca Andromeda'ya kadar tespit edebiliyor. Ancak Vera Rubin Gözlemevi ve Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu, yaklaşık 50 milyon ışık yılı uzaklıktaki 100 kadar Samanyolu benzeri galakside bu olayları tespit edebilecek. Bu tür olaylardan yılda birkaç tane gözlemlenebileceği tahmin ediliyor.
Kaynakça: arstechnica.com