Bilim dünyasının ilgi çekici hayvanlarından olan, tüysüz derileri, fırlak dişleri ve tuhaf sesleriyle bilinen köstebek fareleri (Heterocephalus glaber), şimdi de kolonilerini yönetme biçimleriyle şaşırtıyor. Bu canlıların uzun yaşam süreleri, kansere karşı dirençleri ve oksijensiz ortamlarda hayatta kalma yetenekleri daha önce de bilim insanlarının dikkatini çekmişti. Ancak son yapılan araştırmalar, köstebek farelerinin sosyal düzenlerini nasıl koruduklarına dair önemli bir sırrı aydınlattı.
Yeraltında karıncalar gibi toplu halde yaşayan köstebek fareleri, sosyal organizasyonları ile dikkat çekiyor. Kolonilerde yalnızca tek bir üreyen dişi, yani kraliçe bulunurken, diğer düzinelerce dişi üreme yeteneklerini kaybediyor ve yuva kazma, savunma ve yavruları büyütme gibi görevleri üstleniyor. Kraliçenin ortadan kaybolması durumunda, kolonide agresif bir güç mücadelesinin başladığı uzun zamandır biliniyordu. Peki, kraliçe kolonideki diğer dişilerin üremesini daha baştan nasıl engelliyor?
Yapılan yeni bir araştırmaya göre, bu gizemli kontrolün anahtarı bir kimyasalda yatıyor: izopropil miristat (IPM). Bu bileşik, kraliçelerde bol miktarda bulunurken, üreme yeteneği olmayan farelerde neredeyse hiç tespit edilemiyor. İnsanlar tarafından algılanamayan ve kozmetik ürünlerde de kullanılan IPM'nin, koloni içindeki barışı sağladığı ve şiddeti önlediği belirlendi.
Bilim insanları, IPM'nin, bal arıları, karıncalar ve termitlerde görülen kraliçe feromonlarına benzer bir rol üstlendiğini düşünüyor. IPM, baskın dişilerin kendiliğinden üreme isteğini bastırıyor ve kraliçenin yokluğunda bile koloninin düzenini koruyor. Yapılan deneylerde, IPM ile işlem görmüş yatağı yüksek rütbeli dişilerin kaçındığı, buna karşılık düşük rütbeli dişilerin ise bu durumdan etkilenmediği gözlemlendi. Beyin görüntülemeleri, bu bileşiğin hayvanların koku alma sistemini aktif hale getirdiğini doğruladı.
En çarpıcı sonuçlardan biri ise hormon seviyelerindeki değişim oldu. IPM'ye maruz kalan üreme yeteneği olmayan dişilerde, süt üretimini tetikleyen ve üreme hormonlarını baskılayan prolaktin seviyeleri arttı. Kraliçenin ortadan kaldırıldığı kolonilere IPM takviyesi yapıldığında ise, üç ay boyunca herhangi bir saldırganlık veya üreme isteği görülmedi. Progesteron seviyeleri düşük kaldı ve taht kavgaları yaşanmadı.
Bu keşif, köstebek farelerinin, farklı evrimsel süreçlere rağmen, karmaşık toplumsal yapıları sürdürmek için benzer çözümler geliştirebildiğine işaret ediyor. Yıllardır merak edilen bir sorunun yanıtı olarak, bu basit kokunun, diğer köstebek farelerinin hormon dengelerini ve geleceklerini değiştirme gücüne sahip olduğu ortaya çıktı.
