Alzheimer hastalığı tedavisinde en büyük engellerden biri, ilaçların beyne ulaşmasını sağlamaktır. Çünkü kan-beyin bariyeri, faydalı maddelerin bile içeri girmesini engeller.
Peki ya insan burnu, bilişsel gerilemenin etkilerini tersine çevirecek kimyasalları üreten bir ilaç fabrikasına dönüştürülebilse ve bu maddeler doğrudan beyne taşınabilseydi?
Henüz bu noktada değiliz ancak Advanced Science dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, bu konseptin farelerde başarıyla çalıştığını ve demansla mücadelede radikal yeni bir tekniğin yolunu açabileceğini gösteriyor.
Sydney Üniversitesi'nden genetikçi Greg Neely, “Eğer insanlar üzerinde klinik denemelere hızlıca geçebilirsek, bu yaklaşım kan-beyin bariyerini aşan, dünya çapında ilk non-invaziv tedavi sistemi olabilir” diyor.
Çalışma, burun spreyleri gibi sistemler aracılığıyla belirli bileşikleri verme ve kan-beyin bariyerini aşma konusunda yakın zamanda elde edilen diğer ilerlemelerin ardından geliyor.
Ancak bu çalışma daha da farklı ve COVID-19 pandemisi sırasındaki ilerlemelerle kısmen de olsa bağlantılı. mRNA aşıları, dünya nüfusunu SARS-CoV-2 virüsüne karşı bağışıklık kazandırmıştı.
Burada, Sydney Üniversitesi'nden bir ekip mRNA'yı lipid nanopartiküller içine paketledi ve farelere burun damlası şeklinde uyguladı.
Pandemi sırasında mRNA aşıları, hücrelerimize koronavirüsün zararsız bir parçasını üretme talimatı vererek bağışıklık sistemimizi virüsü tanımaya ve savaşmaya hazırladı. Bu, daha sonra gerçek virüse yakalanırsak hayat kurtarıcı olabilirdi.
Burada, mRNA hücrelere beyinden türetilmiş nörotrofik faktör (BDNF) üretmeleri için talimatlar içeriyordu. BDNF, nöronların hayatta kalmasını ve sağlıklı işleyişini destekleyen kritik bir proteindir.
Araştırmacılar makalelerinde, “BDNF, öğrenme ve hafıza üzerinde özellikle güçlü bir düzenleyicidir, sinaptik yoğunluğu ve nörogenezi artırdığı gösterilmiştir” diye açıklıyor.
BDNF'nin bolluğu sağlıklı yaşlanmayla ilişkilendirilirken, düşük seviyeleri Alzheimer hastalığı ile ilişkilidir.
Ancak buradaki sonuçlar, yaşlı farelere (18 aylık) burun damlalarının uygulanmasıyla BDNF'nin düşük seviyelerinin burundan mRNA ile artırılabileceğini gösteriyor.
Neely, “Yaşlı farelerde, öğrenme ve hafızada önemli ölçüde artış gözlemledik, hayvanların bilişsel yeteneklerini gençlik dönemlerine geri döndürdük” diyor.
Kontrol grubundaki hayvanlarla karşılaştırıldığında, burun damlası uygulanan yaşlı fareler hafıza testlerinde önemli ölçüde daha iyi performans gösterdi ve genç farelere benzer seviyelere ulaştı.
Ayrıca, kontrol farelerine kıyasla yeni nöron oluşumuyla ilişkili bir protein olan doublecortin eksprese eden hücrelerinin sayısında 2.4 kat artış gözlemlendi.
Alzheimer hastalığı fare modelini inceleyen ayrı bir deneyde, BDNF tedavisi benzer sonuçlar gösterdi; bilişsel ve hafıza performansında artışın yanı sıra hipokampusta DCX-pozitif hücre seviyelerinde de artış gözlemlendi. Ancak tedavi, beyindeki amiloid plak seviyelerini azaltmadı.
Birçok çalışma, nazal BDNF uygulamasının tedavi potansiyelini gösterse de, proteinin burun mukozasında hızla bozulduğu biliniyor. Bu, burun spreylerinin her seferinde sınırlı miktarda BDNF verebilmesiyle daha da kötüleşen bir sorundur.
Buna karşılık, mRNA yöntemlerinde vücut burun içinde kendi BDNF'sini sentezler, bu da nazal boşluktan doğrudan beyne erişim sağlar. Laboratuvar testleri, mRNA kaynaklı BDNF protein ifadesinin dört güne kadar hücrelerde tespit edilebilir olduğunu göstererek, tek bir dozdan uzatılmış terapötik maruz kalma sağladı.
Şimdilik bu teknik yalnızca farelerde gösterilmiş olsa da, araştırmacılar sistemi klinik tedavilere doğru ilerletmeye odaklanmış durumda ve önümüzdeki iki yıl içinde klinik denemelere başlanabileceği umuluyor.
Neely, “Hastalar üzerinde bu tedaviyi deneyebilmeden önce hayvanlarda bir dizi güvenlik çalışması yapmamız gerekiyor” diyor.
“Bu çok umut verici bir yol ancak insan burunları fare burunlarından farklı, bu yüzden işe yarayıp yaramayacağını öğrenmek için ilaçlarımızı insanlarda test etmemiz gerekecek.”
Eğer başarılı olursa, araştırmacılar mRNA talimatlarının sinir büyüme faktörü (NGF) ve glial hücre kaynaklı nörotrofik faktör (GDNF) gibi diğer nörotrofik proteinleri insan beyninde artırmak için de potansiyel olarak kullanılabileceğini belirtiyorlar.
BDNF durumunda, nazal uygulamanın amiloid patolojiyi azaltmadan bilişsel yetiyi artırmış olması, tedavinin henüz kaybolan nöronları yerine koyamasa bile beyin sağlığını iyileştirebileceğini gösteriyor.
Zaten Alzheimer hastası olanlar için bu, dünyalara bedel olabilir.
Şimdiye kadar, birçok potansiyel Alzheimer tedavisi tam tersini başarıyormuş gibi görünüyordu: Amiloid kümelerini başarılı bir şekilde azaltıyor, ancak bilişsel yetiyi geri kazandırmıyordu.
Bu müdahaleleri birleştirerek, önemli bir tamamlayıcı çözümün eşiğinde olabiliriz.
Neely, “Yaklaşımımız, plakları temizleyerek değil, nöronların kendi sağlığını, hayatta kalmasını ve bağlantısını destekleyerek işe yarıyor gibi görünüyor” diyor.
“Bu terapilerin sonunda bir arada çalışabileceği olasılığını artırıyor.”
Bulgular, Advanced Science dergisinde rapor edilmiştir.
Kaynakça: sciencealert.com