Bellek testlerinde bugün aynı puanı alan iki kişiden biri yıllar sonra randevularını kaçırmaya ve günlük işlerde zorlanmaya başlarken, diğeri her şeyi kolaylıkla yönetmeye devam edebilir. Yeni bir araştırmaya göre, bu farkın erken bir ipucu beyin taramasında gizleniyor olabilir.
Stanford Üniversitesi'nden ve çalışma arkadaşları, beyin bölgelerinin dinlenme halindeyken nasıl etkileşimde bulunduğunun yıllar sonra hafıza sorunları yaşama olasılığını ortaya çıkarıp çıkaramayacağını inceledi. Bu amaçla, bellek yetenekleri şimdiden oldukça farklı olan iki grup üzerinde duruldu.
Gruplardan biri 110 Alzheimer hastasından, diğeri ise en az 75 yaşında olup orta yaş yetişkinler için tipik olandan daha iyi bellek test sonuçlarına sahip 180 yetişkinden oluşuyordu. Olağanüstü hafızaya sahip bu kişilere "Süper Hafızalılar" adı veriliyor.
Araştırmacılar, katılımcıların hareketsiz yattığı sırada alınan beyin taramalarını inceledi. Fonksiyonel MRI adı verilen bu teknik, dolaylı bir beyin aktivitesi ölçüsü olarak kan oksijenindeki değişiklikleri izliyor. Araştırmacılar, sinyallerinin birlikte yükselip alçaldığı beyin bölgelerini araştırdı.
Beynin ön kısmını içeren bazı bağlantılar, Süper Hafızalılar'da daha güçlüydü. Beynin derinliklerinde yer alan insula (ada) bölgesini içeren bazı bağlantılar ise Alzheimer hastalarında daha güçlüydü.
Çalışmanın baş yazarı ve hesaplamalı nörobilim alanında uzmanlaşmış bir araştırmacı, "Bu durum, Alzheimer'a yatkınlığın beynin birbirine bağlı bir sistem olarak nasıl işlediğine yansıyabileceğini gösteriyor." dedi.
Ekip, bu örüntüleri kullanarak Alzheimer Dirençlilik-Yatkınlık Bağlantısallığı (ARC) adı verilen bir model geliştirdi. ARC puanı, bireyin beyin bağlantılılığının, yaşlılığa kadar olağanüstü hafızasını sürdüren Süper Hafızalılar'ınkine mi yoksa Alzheimer hastalarınınkine mi daha yakın olduğunu özetliyor. Düşük puanlar Süper Hafızalılar'a daha yakınken, yüksek puanlar Alzheimer hastalarına daha yakındı. Araştırmacılar yöntemi, zaten bu iki gruptan birine ait 143 kişiden alınan ayrı taramalar üzerinde test ettiklerinde, yaklaşık %71'ini doğru gruba yerleştirdi.
Bir sonraki adım, ekibi orijinal sorularına geri döndürdü: Aynı puan, bilişsel işlevleri hala sağlam olan kişilerin geleceği hakkında bir şeyler söyleyebilir miydi? Araştırmacılar, bilişsel bozukluğu olmayan 1.315 yetişkinin ilk taramalarından ARC puanlarını hesapladı ve bunları sonraki yıllara ait test sonuçları ve klinik değerlendirmelerle karşılaştırdı. Çoğu veri seti yaklaşık beş ila altı yıl, en uzun olanı ise 12 yıla kadar uzanıyordu.
Başlangıçta düşük ve yüksek ARC puanlarına sahip kişiler çoğu testte benzer performans gösterdi. Ancak zamanla, Alzheimer'a daha yatkın beyin taramalarına sahip olanlar, hafıza ve günlük işlev değerlendirmelerinde daha hızlı bir düşüş yaşadı. Ayrıca Alzheimer hastalığı veya hafif bilişsel bozukluk geliştirme olasılıkları daha yüksekti. Hafızaya yönelik sorunların henüz fark edilebilir hale geldiği ancak kişinin günlük aktivitelerini hala tek başına yönetebildiği bu durum, bilişsel sağlığın erken takibinin önemini vurguluyor.
Daha Süper Hafızalılar'a benzer beyin taramalarına sahip kişiler ortalamada daha gençti. Bu yaş farkının ne kadarını açıklayabileceğini görmek için araştırmacılar bir veri setinde ek bir analiz gerçekleştirdi. Yaşa göre ayarlama yapıldıktan sonra bile klinik değerlendirmeler ve test performansındaki farklılıklar devam etti.
Takip taramaları, beyinde plakalar halinde birikebilen bir protein olan amiloid beta'nın, gruplar benzer seviyelerde başlamasına rağmen, Alzheimer'a daha yatkın beyin taramalarına sahip kişilerde daha hızlı biriktiğini de gösterdi. Araştırmacılar, Alzheimer ile ilişkili başka bir protein olan tau'nun birikiminde net bir fark bulamadı.
ARC'nin eklenmesi, araştırmacıların yaş, amiloid beta ve tau ölçen taramalar ve APOE geni ile ilişkili genetik risk kullanılarak tahmin edilebilenin ötesinde, hafif bilişsel bozukluk veya Alzheimer hastalığı geliştirecek kişilerin tahminine katkıda bulundu. Bulgular doğrulanırsa, bu puan araştırmacıların, hafıza sorunları başlamadan önce Alzheimer önleme denemelerine daha yüksek riskli kişileri dahil etmelerine yardımcı olabilir.
Araştırmacılar, "Bilişsel olarak sağlıklı bireyleri yıllarca takip eden, farklı popülasyonlar ve MR tarayıcıları arasında doğrulanmış daha büyük ileriye dönük çalışmalara ihtiyacımız var." dedi. "Bu çalışmalar, güvenilir bireysel düzeyde tahminler oluşturmalı, mevcut biyobelirteçlerin ötesinde ek değer göstermeli ve ARC'ye dayalı değerlendirmelerin klinik kararları iyileştirip iyileştirmediğini belirlemelidir."
Araştırma, Science Advances dergisinde yayımlandı.
Kaynakça: sciencealert.com
