Demansın en erken belirtilerini saptamak için kullanılan teşhis yöntemleri sürekli gelişirken, yeni bir araştırma basit bir kan örneğinin belirtiler ortaya çıkmadan 25 yıl öncesinden risk altındaki kişileri belirleyebileceğini gösteriyor.
Demans gibi rahatsızlıklarda erken uyarı, önleyici tedavilerin uygulanması, destek ve bakımın hazırlanması için zaman kazandırır ve ilgili biyolojik süreçlerin daha iyi anlaşılmasına olanak tanır.
Amerika Birleşik Devletleri'ndeki çeşitli kurumlardan bir ekip tarafından yürütülen bu yeni araştırmada, 65 ila 79 yaşları arasındaki 2.766 kadından alınan kan örnekleri analiz edildi. Katılımcıların tamamı, kan örnekleri 1990'larda alındığında bilişsel olarak sağlıklıydı ve bilişsel yetenekleri 25 yıla kadar takip edildi.
Araştırmacılar, kanda plazma fosforile tau 217 (p-tau217) adı verilen bir proteinin varlığını incelediler. Kanda yüksek seviyelerde bulunan bu protein parçacıklarının, Alzheimer ve diğer demans türlerinin önemli bir göstergesi olan beyindeki tau protein yumaklarıyla ilişkili olduğu biliniyor.
Kaiser Permanente Washington Sağlık Araştırma Enstitüsü'nden nörobilimci Linda McEvoy, "p-tau217 gibi kan temelli biyobelirteçler, beyin görüntüleme veya omurilik sıvısı testlerine göre çok daha az invaziv ve potansiyel olarak daha erişilebilir oldukları için özellikle umut verici" diyor. "Bu, demans riskini etkileyen faktörlere ilişkin araştırmaları hızlandırmak ve riski azaltabilecek stratejileri değerlendirmek için önemlidir."
Araştırmacılar, kandaki yüksek p-tau217 seviyeleri ile hem hafif bilişsel bozukluk (MCI) hem de demans geliştirme olasılığının artması arasında güçlü bir ilişki buldular. Bu durum, bir kişinin kesinlikle demans geliştireceği anlamına gelmese de, p-tau217'nin kullanışlı bir biyobelirteç olduğu görülüyor.
Bu kan testi yeni bir yöntem olmamakla birlikte daha önceki birçok çalışmada da kullanıldı. Bu araştırmanın getirdiği yenilik ise, olağanüstü uzun takip süresi (25 yıla kadar) ve sonuçların ırka ve hormon tedavisi kullanılıp kullanılmadığına göre ayrıştırılması oldu.
Hormon tedavisi gören katılımcılarda durum biraz daha karışıktı. Yüksek p-tau217 seviyeleri, östrojen ve projestin kullanan kadınlarda demansı açıkça gösterirken, sadece östrojen kullananlarda bu ilişki net değildi. MCI söz konusu olduğunda ise, p-tau217 ve hormon kullanımı arasında belirgin bir bağlantı saptanmadı.
Irk açısından bakıldığında, demans bağlantısı hem Beyaz hem de Siyah kadınlarda görülse de, Siyah kadınlarda yüksek p-tau217 seviyeleri ile MCI arasında bir ilişki bulunamadı. Araştırmacılar bunun yanlış teşhis veya Siyah kadınlarda demansın farklı etkenlere sahip olabileceği olasılıklarına işaret ediyor.
Araştırmacılar, yayınlanan makalelerinde, "Bu derneklerdeki ırksal farklılıkların, kontrol edemediğimiz Siyah ve Beyaz kadınlar arasındaki demografik, komorbidite ve diğer özelliklerdeki farklılıklardan ve Siyah kadınlara kıyasla Beyaz kadınlardaki daha düşük örneklem boyutundan kaynaklanması da mümkündür" diye belirtiyorlar.
Araştırmacılar ayrıca, p-tau217 ile demans arasındaki bağlantının, 70 yaş üstü kadınlarda ve geçmişte Alzheimer hastalığı ile ilişkilendirilen APOE ε4 genini taşıyan kişilerde daha güçlü olduğunu tespit ettiler.
p-tau217 kan testi henüz genel halkın taraması için hazır olmasa da ve bu aşamaya gelmeden önce daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulsa da, bu son çalışmadaki sonuçlar Alzheimer ve genel olarak demansın nasıl başladığını ve nasıl durdurulabileceğini anlama yolunda önemli bir adım daha atılmasını sağlıyor.
Araştırmaya dahil olmayan Oxford Üniversitesi nöroloğu Masud Husain, "Bu sonuçlar, demans taraması için en yüksek risk altındaki kişileri teşhisten yıllar önce belirlemenin, kanda p-tau 217 testinin önemli bir yolu olabileceğine dair artan kanıtlara ek destek sağlıyor" diyor.
Veriler, yüksek p-tau217 seviyelerinin her zaman demansa yol açmadığını gösteriyor, ancak tau ile ilgili beyin değişikliklerinin muhtemelen başlamış olsa bile. Bunun kesin nedenleri, gelecekteki çalışmalar için bir araştırma alanı olabilir.
Kaliforniya Üniversitesi, San Diego'dan epidemiyolog Aladdin Shadyab, "Çalışmamız, belirtiler ortaya çıkmadan on yıllar önce demans için yüksek risk altındaki kadınları tespit edebileceğimizi öne sürüyor" diyor. "Bu kadar uzun bir ön hazırlık süresi, hafıza sorunlarının günlük yaşamı etkilemesini beklemek yerine, daha erken önleme stratejilerinin ve daha hedeflenmiş izlemenin kapısını aralıyor."
Araştırma, JAMA Network Open'da yayınlandı.
