Uluslararası bir araştırma ekibi, yaklaşık 75.000 yıl önce Neandertallerin büyük bir nüfus çöküşü yaşadığını ortaya çıkardı. Bu çöküşün ardından bir süreliğine toparlanma gösteren Neandertallerin Avrupa'daki son bireylerinin, aslında tek bir küçük grubun soyundan geldiği belirlendi. Düşük genetik çeşitliliğin, yaklaşık 40.000 yıl önceki yok oluşlarına katkıda bulunmuş olabileceği düşünülüyor.
Almanya'daki Tübingen Üniversitesi'nden paleogenetikçi Cosimo Posth, "Neandertallerin MÖ 400.000 ile MÖ 40.000 yılları arasında Avrupa'da kesintisiz olarak yaşadıklarına dair kanıtlarımız var. Ancak popülasyon tarihlerine dair yalnızca parçalı bilgilere sahibiz ve yok oluşlarından önceki evrimsel gelişmeleri çok az biliyoruz," açıklamasında bulundu.
Araştırmacılar, bu gizemi çözmek için genetik analizleri mevcut arkeolojik kanıtlarla birleştirdi. Elde edilen bulgular, Buzul Çağı koşullarının yaklaşık 75.000 yıl önce Neandertal gruplarını, güneybatı Fransa'da bulunan tek bir güvenli bölgeye veya sığınma alanına (refugium) çekilmeye zorlamış olabileceğini gösteriyor.
Çalışmada incelenen Avrupa'daki Geç Neandertaller, yaklaşık 60.000 ila 40.000 yıl öncesine tarihleniyor. Araştırmacılar, 59 Neandertal bireyine ait kemik ve diş örneklerinden elde edilen ve anne soyundan aktarılan mitokondriyal DNA'yı (mtDNA) analiz etti. mtDNA, tam genomu içermese de, binlerce yıl boyunca çevresel etkilere daha dayanıklı olması ve antik kalıntılardan daha kolay çıkarılabilmesi sayesinde Neandertal popülasyonlarının anlaşılmasında önemli bir rol oynuyor.
mtDNA üzerindeki istatistiksel analizler, popülasyonun genetik çeşitliliğinin yaklaşık 65.000 yıl önce yeniden belirgin şekilde artmaya başladığını gösteriyor. Bu, Neandertallerin Buzul Çağı sığınma alanlarından yeniden çıkmaya başlayabileceği döneme denk geliyor.
Coğrafi olarak geniş bir alandan alınan mtDNA örneklerinde baskın olan aynı anne soyu, şaşırtıcı derecede küçük bir birey grubundan gelen ortak bir atayı işaret ediyor. Posth, "Bu, bugüne kadar analiz edilen İber Yarımadası'ndan Kafkaslar'a kadar olan bölgedeki Late Neandertallerin neredeyse tamamının aynı aktarılan mitokondriyal DNA hattına ait olmasını açıklıyor," dedi.
Ancak bu süreç kesintisiz ilerlemedi. mtDNA analizleri, yaklaşık 45.000 ila 42.000 yıl önce Neandertal genetik çeşitliliğinde ani ve dik bir düşüşün yaşandığını da ortaya koydu. Bu durum, yaklaşık 40.000 yıl önce gerçekleştiği düşünülen son yok oluşlarından önce, popülasyon sayılarında önemli ve hızlı bir gerilemenin kanıtı olarak görülüyor.
Bu bulgular, Neandertallerin tekrarlanan göçler ve küçük gruplara ayrılma süreçleriyle karşı karşıya kaldığını, bunun da onları doğal afetlere, çevresel baskılara ve düşük genetik çeşitliliğin getirdiği hastalıklara ve mutasyonlara karşı daha savunmasız hale getirdiğini gösteriyor.
Araştırmacılar tarafından oluşturulan zaman çizelgesini yeniden yapılandırmak için bazı varsayımlar yapılması gerekse de ve mtDNA tam bir genetik resim sunmasa da, çalışma ikna edici argümanlar sunuyor. Bu bulgular, Avrupa Neandertal soyunu doğrusal bir çizgide düşünmek yerine, bir dönem daraldığını, tekrar genişlediğini, çöktüğünü ve ardından tamamen yok olduğunu gösteriyor.
Her yeni Neandertal çalışması, Homo sapiens gezegende en baskın tür haline gelmeden önceki bu büyüleyici döneme dair daha fazla bilgi sunuyor. Neandertaller hakkında daha fazla bilgi edinmek, kendi türümüzü ve tarihimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir.
Araştırma aynı zamanda, aynı çalışmadaki farklı analiz yaklaşımlarının – bu durumda hem mtDNA hem de Neandertal popülasyonlarının zaman içindeki hareketlerini gösteren daha geniş arkeolojik kayıt koleksiyonu – antik tarihi anlamlı bir şekilde yeniden yapılandırmak için nasıl kullanılabileceğini de sergiliyor. Tübingen Üniversitesi'nden paleolitik arkeolog Jesper Borre Pedersen, "Bu, iki kanıt çizgisini birleştirerek Neandertallerin demografik tarihini uzay ve zaman açısından yeniden yapılandırmamıza olanak sağladı," dedi.
Bu araştırma, PNAS dergisinde yayımlanmıştır.
