Evrene gözlerini açtıktan yalnızca yarım yıl sonra, NASA'nın SPHEREx uzay aracı evrenin ilk tam, tüm gökyüzünü kapsayan mozağini tanıttı.
SPHEREx'ten beklenen en az dört haritanın ilki olan bu yeni kompozit görüntü, 100'den fazla ayrı pozlamanın birleşiminden oluşuyor ve gece gökyüzünün daha önce görülmemiş detaylarını sunmayı vaat ediyor.
NASA Karargahı Astrofizik Bölümü Başkan Vekili, NASA'nın uzay görevlerinin evrenin başlangıcı ve bizim için bir yuva haline nasıl geldiği gibi temel soruları yanıtlamamıza olanak sağladığını belirterek, "SPHEREx'in yalnızca altı ayda ne kadar çok bilgi topladığı inanılmaz. Bu bilgiler, evrenimizi daha iyi anlamak için diğer görevlerimizin verileriyle birlikte kullanıldığında özellikle değerli olacaktır." dedi.
Üstelik, "Her gökbilimcinin burada değerli bir şey bulacağına inanıyorum." diye ekledi ve evrenin başlangıcına dair temel soruları yanıtlamamıza yardımcı olacaklarını vurguladı.
Tüm Gökyüzünün 102 Yeni Haritası
Boyut ve maliyet açısından mütevazı olmasına rağmen, SPHEREx (Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization, and Ices Explorer - Evren Tarihi, Yeniden İyonlaşma Çağı ve Buzlar Kaşifi Spektro-Fotometresi) evrenin patlayıcı başlangıcından yaşamın ortaya çıkmasına yardımcı olmuş olabilecek gezegenlere taşınan buzlu bileşenlerin izini sürmeye kadar astronominin en büyük gizemlerinden bazılarını ele almak için tasarlandı.
SPHEREx'in ayırt edici gücü panoramik görüş yeteneğidir. Uzay aracı, her altı ayda bir tüm gökyüzünü tarayarak, insan gözünün göremediği 102 farklı kızılötesi "renge" ayrılmış ışığı topluyor. Bu gözlemlerin ilki olan ve Aralık 2025'te yayımlanan yeni haritası, bilim insanlarının yüz milyonlarca galaksinin konumlarını üç boyutlu olarak haritalandırmasına ve yıldızları, tozları ve diğer kozmik nesneleri olağanüstü ayrıntılarla incelemesine olanak tanıyacak.
Domagal-Goldman, açıklamada "Temelde tüm gökyüzünün 102 yeni haritasına sahibiz, her biri farklı bir dalga boyunda ve gördüğü nesneler hakkında benzersiz bilgiler içeriyor." dedi.
12 Mart 2025'te fırlatılan SPHEREx, evrene gözlerini açması için bir aydan az bir süreye ihtiyaç duydu. 100.000'den fazla galaksi ve yıldız içeren ilk görüntüsü, uzay aracının tasarlandığı gibi çalıştığını bilim insanlarına bildirdi.
Planlanan iki yıllık görevi boyunca, 488 milyon dolarlık teleskop her altı ayda bir tüm gece gökyüzünü tarayacak ve 450 milyondan fazla galaksiden veri toplayacak. NASA'ya göre bunu başarmak için SPHEREx günde yaklaşık 3.600 görüntü yakalayacak ve her tam gökyüzü geçişi, giderek daha soluk kozmik detayları ortaya çıkarmak için bir öncekinin üzerine katmanlanacak.
SPHEREx'in proje yöneticisi yardımcısı Beth Fabinsky, açıklamada "Bu, kısa bir sürede toplanacak muazzam miktarda bilgi. Bence bu bizi teleskopların mantis karidesi yapıyor, çünkü inanılmaz bir çok renkli görsel algılama sistemimiz var ve çevremizin çok geniş bir kesimini de görebiliyoruz." dedi.
SPHEREx'in temel bilimsel hedeflerinden biri, Büyük Patlama'dan sonraki ilk salisede meydana gelen evrenin hızlı genişlemesi teorisi olan kozmik enflasyonu incelemektir. 14 milyar yıl önceki bu geçici anda, uzayın kendisi dışarı doğru büyüyerek erken evreni düzleştirdi ve galaksilerin bugünkü dağılımını hala etkileyen ince desenler veya dalgalanmalar bıraktı.
Evreni bu kadar büyük ölçekte üç boyutlu olarak haritalayarak, SPHEREx'in bu enflasyonel dalgalanmaların istatistiksel dağılımını kaydetmesi bekleniyor. Bu, bilim insanlarının evrenin erken büyümesine güç veren zorlu fiziği daraltmasına yardımcı olabilir.
Gözlemevi ayrıca Samanyolu içindeki kozmik bir izci görevi görecek, gezegenleri ve potansiyel olarak yaşamı beslemiş olabilecek donmuş su, karbondioksit ve diğer buzlu bileşiklerle kaplı yıldızlararası toz taneleri için geniş gaz ve toz bulutlarını inceleyecek.
Görüntü Bozma Tehditleri
Ancak SPHEREx, gözlemlerini sürdürürken, uzay tabanlı astronomi için artan bir zorlukla karşı karşıya.
Gelecekteki uydu mega takımyıldızlarının yörüngedeki teleskoplar için nasıl görüneceğini modelleyen son simülasyonlar, SPHEREx'in yanı sıra Hubble Uzay Teleskobu ve planlanan iki uzay gözlemevi olan Çin'in Xuntian teleskobu ve Avrupa Uzay Ajansı'nın ARRAKIHS misyonu için pozlamaların %96'sından fazlasının olumsuz etkileneceğini göstermiştir.
Her bir SPHEREx görüntüsü Ay'ın tam boyutundan yaklaşık 200 kat daha büyük bir gökyüzü parçasını kapsadığı için, yakalanan hemen hemen her görüntüde geçen bir uzay aracından en az bir iz bulunabileceği, Aralık ayı başlarında Nature dergisinde yayımlanan analizde belirtildi.
Bugün yaklaşık 15.000 olan uydu nüfusunun 2030'ların sonuna kadar 1 milyona çıkması beklendiğinden, astronomlar hasarın geri döndürülemez olabileceği konusunda uyarıyorlar; çünkü bir zamanlar soluk bir kozmik sinyal gizlendiğinde, kaybolan bilimsel bilgi tam olarak geri kazandırılamaz.
