Yapılan yeni bir bilimsel çalışma, inanılmaz derecede zeki bir balık türünün ayna testini başarıyla geçtiğini ortaya koydu. Bu küçük canlı, kendi yansımasını tanımakla kalmayıp, bir parça yemi kullanarak aynanın nasıl çalıştığını keşfetme yoluna gitti.
Ayna testi, hayvanların kendi kendilerini tanıma yeteneğini ölçmek için kullanılan standart bir bilimsel deneydir. Bu test, farklı türlerin zekasının ne ölçüde insana benzediğini anlamamıza yardımcı olur.
Yüzünüzdeki lekeyi aynada görerek düzeltmek, kendi benliğini tanıdığınızın açık bir göstergesidir. Yüzünüzdeki lekenin yerinde olmadığını bilir ve yansımanızı, lekeyi tam olarak nereye silmeniz gerektiğini anlamak için bir araç olarak kullanırsınız.
Teorik olarak, yansımasındaki olağan dışı bir işarete verilen tepkinin, diğer hayvanlar için de kendi benliğini tanıma kanıtı olduğu varsayılır. Şempanzeler, filler ve yunuslar gibi birçok canlı bu testi geçerek, zeka seviyelerinin insana yakın olduğuna dair bir işaret sergilemiştir.
Temizlikçi yılan balığı (Labroides dimidiatus) adı verilen ve parmak boyutunda bir deniz balığı, adını daha büyük balıkların üzerindeki parazitleri ve ölü dokuları yiyerek kazanmıştır. Bu balığın ayna testini geçtiği ilk kez 2018 yılında bildirilmişti.
Temizlikçi yılan balığının bu test için iyi bir aday olmasının nedeni anlaşılır. Görevi balıklardaki kirleri temizlemek olduğundan, kendi vücudunda parazit benzeri bir leke görse, aynayı kullanarak kendini 'temizlemeye' compelled olacağı düşünülüyordu.
2018'deki çalışma balığın testi geçtiğini bildirmesine rağmen, ayna testi kurucusu evrimsel psikolog Gordon Gallup, bu deneylerdeki balıkların kendi vücutlarındaki lekeleri, diğer balıklardaki parazitlerle karıştırdığına inanıyordu.
Şimdi ise Japonya'daki Osaka Metropolitan Üniversitesi ve İsviçre'deki Neuchâtel Üniversitesi'nden bir ekip, balığın kendi benliğini tanıma yeteneğini daha da ileri düzeyde test etmek için deneyi biraz değiştirdi.
Osaka Metropolitan Üniversitesi'nden hayvan davranışları uzmanı Shumpei Sogawa, yaptığı açıklamada şunları belirtti: "Önceki temizlikçi yılan balığı ayna çalışmalarında, genellikle balıklar birkaç gün boyunca aynayı görür, buna alışır ve sosyal tepkileri durdurur, ardından bir işaret eklenirdi."
"Bu çalışmada ise sıra tersine çevrildi; balıklar önce işaretlendi, ardından ayna ilk kez tanıtıldı. Balıklar muhtemelen vücutlarındaki olağandışı bir şeyin farkındaydı, ancak göremiyorlardı. Ayna belirdiğinde, mevcut bir bedensel beklentiyle eşleşen görsel bilgiyi anında sağladı, bu nedenle kaşıma çok daha hızlı gerçekleşti."
Mükemmel bir kontrol olmasa da, bu durum ilk deney tasarımını iyileştirmeye yardımcı oluyor ve balıklara yansımalarıyla karşılaşmadan önce kendi vücutlarındaki 'paraziti' tespit etme zamanı tanıyor.
Bilim insanları, yeni deneylerde balıkların ne kadar hızlı tepki verdiğine şaşırdılar: Ortalama olarak 'paraziti' yaklaşık 82 dakika içinde silmeye çalıştılar. Bu durum, aynaya maruz kalmadan önce kendi benliğini farkında olduklarını gösteriyor.
Balıklar aynaya birkaç gün alıştıktan sonra, bilim insanları bazı balıkların sıra dışı bir davranış sergilediğini fark ettiler. Tankın dibinden küçük bir parça karides alıp, aynaya götürüp bırakıyorlardı.
Aynadaki karides, gerçek karidesle senkronize bir şekilde düştüğünde, balıklar yansımayı yakından takip ediyor, ağızlarıyla ayna yüzeyine dokunuyorlardı.
Sogawa ve ekibi, bunun balıkların aynanın özelliklerini keşfetme yöntemi olduğuna inanıyor. Yansıyan görüntülerin nasıl çalıştığını daha iyi anlamak için kendilerinden ayrı bir nesneyi kullanıyorlar.
Bu tür 'koşulluluk testi' ve ayna aracı kullanımı, domuzlar, rhesus maymunları, manta vatozları ve kargagiller gibi ayna işaret testini geçememiş diğer birçok türde gözlemlenmiştir.
Bu araştırmanın bulguları, evrim teorisini revize etmek ve benlik kavramlarını oluşturmak gibi akademik konuların yanı sıra, hayvan refahı, tıbbi araştırmalar ve hatta yapay zeka çalışmaları gibi yaşamımızla ilgili konuları da doğrudan etkileyecektir.
Ekip, bu bulguların, bir zamanlar sadece büyük insansı maymunlara özgü olduğu düşünülen kendi benliğini fark etme yeteneğinin, aslında balıklar da dahil olmak üzere çok daha geniş bir hayvan yelpazesinde ortaya çıkmış olabileceğini gösterdiğini belirtiyor.
Araştırmacılar, "Sonuçlarımız, kendi benliğini fark etme yeteneğinin en azından kemikli balıklarla (450 milyon yıl önce) evrimleştiğini ve muhtemelen omurgalılar arasında yaygın olduğunu göstermektedir" diye yazıyorlar.
Araştırma, Scientific Reports dergisinde yayımlandı.
