Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS), hayatımızın neredeyse her alanına dokunan nadir uzay programlarından biri ve bu uydu navigasyon ağının yöneticileri, filoyu en yeni ve en gelişmiş uzay araçlarıyla donatmak için sabırsızlanıyor. ABD Uzay Kuvvetleri'nin sahip olduğu ve işlettiği GPS takımyıldızları, cep telefonlarından uçaklara, gemilerden hassas mühimmatlara kadar sivil ve askeri düzeyde konum, navigasyon ve zamanlama sinyalleri sağlıyor.
GPS uydularını düzenli olarak fırlatmanın temel nedenlerinden biri, eskiyen ve işlevini yitiren uyduları yenileriyle değiştirmek. Küresel kapsama alanı için en az 24 GPS uydusuna ihtiyaç duyuluyor ve fazladan uydular navigasyon hassasiyetini artırabiliyor. Şu anda Dünya'nın 20.000 kilometreden fazla üzerinde 31 GPS uydusu operasyonel durumda.
Diğer bir motivasyon ise, bazıları 1990'ların sonlarından beri uzayda bulunan en eski aktif GPS uydularını, günümüz dünyasına daha uygun yeni nesil uydularla değiştirmek. 2005 yılından bu yana, askeri alanda havacılık ve Avrupa'nın Galileo uydu navigasyon sistemleriyle birlikte çalışabilirlik için ek sivil sinyallere sahip GPS uzay araçları konuşlandırıldı. Aynı zamanda, savaş ortamları için tasarlanmış ve karıştırmaya karşı daha dirençli, şifreli M-kodu adı verilen yeni bir askeri seviye sinyal tanıtıldı.
M-kodu, sinyal karıştırma (jamming) ve sahtecilik (spoofing) saldırılarına karşı daha dayanıklı olmasıyla öne çıkıyor. Bu yükseltme, ABD ve müttefik kuvvetlerin M-kodunu kullanmaya devam ederken, düşmanın çatışma sırasında GPS erişimini engelleme olanağı da sunuyor. Son zamanlarda, özellikle Orta Doğu, Doğu Akdeniz ile Rusya ve Ukrayna çevresinde navigasyon sinyallerinde parazitlenme vakaları artış gösteriyor. ABD'li yetkililer, bu parazitlenmenin büyük ölçüde Rusya'nın insansız hava aracı saldırılarına karşı savunma çabalarıyla ilişkilendiriyor.
Son dönemde GPS parazitlenmesine ilişkin dikkat çekici örnekler arasında, 2024 yılında yaşanan ve 38 kişinin hayatını kaybettiği ölümcül bir uçak kazasına yol açan bir olay bulunuyor. Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA), 2024 yılında GPS sahteciliği olaylarında %500'lük bir artış bildirdi.
Bu nedenlerle, Uzay Kuvvetleri bu tür parazitlenme ve sahtecilik tehditlerine karşı daha donanımlı yeni GPS uydularının fırlatılmasına öncelik veriyor. Mevcut durumda, operasyonel 31 GPS uydusunun 26'sı M-kodu yeteneğine sahip, bu da küresel kapsama için yeterli ancak marjı az. Ancak, 2010 öncesi fırlatılan uydulardakinden daha fazla parazite dirençli olan yüksek güçlü sivil L5 sinyalini yayan uydu sayısı ise sadece 19.
Teslimatta Gecikmeler ve Sorunlar
GPS modernizasyon yolculuğu pürüzsüz ilerlemiyor. Bir zamanlar Raytheon olarak bilinen RTX firması, en yeni GPS uydularını işletecek yeni kontrol yazılımını teslim etmekte yıllarca gecikti ve bütçeyi önemli ölçüde aştı. Ayrıca, Uzay Kuvvetleri'nin son GPS uydularını fırlatmak için planladığı roket fırlatma programlarında da kendi gecikmeleri yaşandı.
Bu fırlatma roketi, United Launch Alliance'ın (ULA) Vulcan roketi. Dört başarılı fırlatma gerçekleştirmesine rağmen, iki kez katı yakıtlı roket hızlandırıcılarında ciddi sorunlarla karşılaştı. Vulcan'ın ikinci fırlatmasında, Northrop Grumman tarafından tedarik edilen bir hızlandırıcı, kalkıştan kısa bir süre sonra egzoz memesinden fırlayarak roketin 10 ay boyunca yeniden fırlanamamasına neden oldu. Üçüncü fırlatma sorunsuz gerçekleşse de, en son 12 Şubat'taki uçuşta benzer bir katı yakıtlı hızlandırıcı sorunu yaşandı.
Roket, bu hızlandırıcı anomalisini telafi ederek birden fazla yükle birlikte yörüngeye tırmanmayı başardı ve uydu fırlatması başarıyla tamamlandı. Ancak askeri yetkililer, Vulcan'ın böylesine dramatik bir sorunu tekrar aşma yeteneğini test etmeye istekli değiller.
Uzay Sistemleri Komutanlığı'nın uzay erişim programı edinme yöneticisi Albay Eric Zarybnisky, her anomali durumunda müteahhitlerle yakın çalıştıklarını ve sorunun kökenini anlamak için incelemelerin sürdüğünü belirtti. Zarybnisky, soruşturmanın detayları için henüz erken olduğunu ancak sorunu tespit edip düzeltici önlemleri belirlemenin aylar süreceğini öngördüğünü söyledi.
İlk hızlandırıcı sorunundan sonra, üreticiler hızlandırıcı nozülünün içindeki karbon kompozit yalıtkacında bir üretim kusuru tespit etmişti. En son yaşanan olay, bu kusurun giderilemediğini veya Northrop'un hızlandırıcılarında ayrı bir sorun olduğunu düşündürüyor.
Bu gelişmelerin ardından Uzay Kuvvetleri, Vulcan roketiyle yapacağı gelecekteki fırlatmaları askıya aldı. Vulcan'ın tekrar uçuşa dönebilmesi için aylar sürecek bir bekleme süreci öngörülmesiyle, askeri yetkililer uydularını uzaya göndermek için alternatif yolları değerlendiriyor. Pratikte tek bir alternatif var: SpaceX'in Falcon 9 roketi.
Zarybnisky, bu anomali giderilene kadar ULA ile Vulcan üzerinde fırlatmaya devam etmeyeceklerini ve savaşçı kabiliyetini en hızlı şekilde ulaştırmak için tüm esnekliklerini kullanacaklarını, ancak bu sorunun çözülmeden ulusal güvenlik uzay görevlerinin Vulcan ile gerçekleştirilmeyeceğini vurguladı. Bir sonraki askeri Vulcan fırlatmasının yeni bir GPS uydusu olması bekleniyordu.
Roket Ruleti
Bir yıldan biraz fazla bir sürede Uzay Kuvvetleri, SpaceX'in Falcon 9 roketleriyle üç GPS uydusu fırlattı. Bu uyduların hepsi başlangıçta ULA'nın Vulcan roketiyle fırlatılacaktı. En yeni GPS uydularından ilkinin üretimi 2021'de tamamlandı ancak Vulcan roketinin hazır olmaması nedeniyle üç yıl sonra SpaceX'e yönlendirme kararı alındı.
Uzay Kuvvetleri'nin uzay aracı ve fırlatma tedarik faaliyetlerinin çoğunu denetleyen Uzay Sistemleri Komutanlığı, roket değişikliği karşılığında ULA'ya gelecekteki GPS uyduları için fırlatma sözleşmeleri verdi. Bu yıl planlanan birkaç Vulcan askeri fırlatmasının durumu da belirsizliğini koruyor. Özellikle değeri 4 milyar doları aşan ve balistik ve hipersonik füzelerin ısı izlerini tespit etmek üzere jeosenkron yörüngeye yerleştirilecek bir füze uyarı uydusunun Vulcan ile fırlatılması planlanıyordu.
Pentagon'un Vulcan programından memnuniyetsizliği yeni değil. Mayıs 2024'te, o dönemde uzay donanımı tedarikinden sorumlu savunma yetkilisi, Boeing ve Lockheed Martin'e (ULA'nın ana şirketleri) Vulcan roketinin hizmete girmesiyle ilgili endişelerini belirten bir mektup yazdı. O dönemki Hava Kuvvetleri Uzay Tedarik Sekreter Yardımcısı Frank Calvelli, mektubunda "Şu anda Vulcan gecikmeleri nedeniyle yerde bekleyen askeri uydu kabiliyeti var" ifadelerini kullanmıştı.
GPS fırlatmalarını Falcon 9'a kaydırmak Uzay Kuvvetleri için nispeten kolay bir süreç. Falcon 9'lar en yeni GPS uydularının çoğunu fırlattığı için mühendisler, uzay araçlarını SpaceX'in roketiyle hızlı bir şekilde entegre etmeyi biliyor. Uzay Kuvvetleri'nin yeni jeosenkron füze uyarı uyduları ise her iki ULA'nın Vulcan roketiyle planlanmış durumda ve bu nedenle son dakika roket değişikliği o kadar kolay olmayabilir.
Uzay Sistemleri Komutanlığı'nın komutan yardımcısı Menschner, GPS'in birden fazla sağlayıcıda kalifiye olmasının geçmişte büyük fayda sağladığını ve farklı sağlayıcılar arasında geçiş yapabilme yeteneğinin araçlarda bulunduğunu, ancak bunun diğer araç ailelerinde olmadığını belirtti.
