Sabahları aceleyle dişlerinizi fırçalayıp ardından bir bardak portakal suyu içtiğinizde oluşan o tatsız his... Hepimizin en az bir kere başına gelmiştir. Peki, ferahlatıcı nane tadından sonra portakal suyunun neden bu kadar kötü bir tat bıraktığını hiç düşündünüz mü?
Bunun kısa cevabı, diş macunlarının yağları çözen bir deterjan içermesidir. Tad alma duyumuzun bir kısmı yağlardan oluştuğu için, dişlerinizi fırçaladığınızda bu reseptörler geçici olarak etkilenir.
Bu durumun geçici olduğunu ve sadece birkaç dakika sürdüğünü belirtmekte fayda var. Dişlerinizi sağlığınız için düzenli olarak fırçalamaya devam etmelisiniz.
Tat Algısı Nasıl Çalışır?
Peki, bu tat değişikliği tam olarak nasıl gerçekleşiyor ve dilimizdeki tat reseptörleri nasıl çalışıyor? Bir psikolog olarak, insanların tat ve lezzeti nasıl deneyimlediklerine dair 40 yılı aşkın süredir araştırmalar yapıyorum.
Tatlı ve Acının Dansı
Evrimsel süreçte beynimiz, enerji ihtiyacımız olan tatlı şekerleri sevmemiz ve bizi zehirleyebilecek acı maddelerden nefret etmemiz için programlanmıştır. Bu nedenle, tatlı ve acı tatlara yönelik reseptörlerimiz hayatta kalmamız için kritik öneme sahiptir.
Vücudumuzdaki tüm hücreler, lipid adı verilen yağlardan oluşan bir zarla çevrilidir. Tatlı veya acı reseptör hücrelerinde, bu hücre zarında G protein-bağlı reseptör (GPCR) adı verilen özel bir molekül bulunur.
Bazı GPCR'ler tatlı tatları algılamak için tasarlanmıştır ve sadece vücudumuzun kullanabileceği şekerlere tepki verir. Diğerleri ise doğada bulunan ve zehirli olabilecek çok sayıda bileşiği algılayan acı reseptörleridir. Bunlar adeta bir alarm sistemi görevi görür.
Tuzlu ve Ekşi Tatların Sırrı
Tuzlu ve ekşi tat algımız biraz daha farklı işler. Bu tatlar, hücre zarındaki küçük açıklıklardan geçen pozitif yüklü katyon adı verilen iyonlar aracılığıyla algılanır.
Tuzlu tat söz konusu olduğunda, katyon sofra tuzundaki sodyum iyonudur. Ekşi tatlarda ise bu katyon, asitlerin içerdiği hidrojen iyonudur.
Patates cipsi yediğinizde, tuzdaki pozitif yüklü sodyum katyonları, reseptör zarındaki özel açıklıklardan geçerek tuzlu tadı oluşturur. Benzer şekilde, en sevdiğiniz ekşi şekerlemedeki hidrojen katyonları da ekşi reseptörünüzün zarındaki diğer özel açıklıklardan kayarak beyninize "ekşi" sinyalini gönderir.
Diş Macunu ve Portakal Suyu Birleşimi
Kahvaltılarda sıkça tercih edilen portakal suyu, doğal olarak şeker açısından zengindir. Aynı zamanda içeriğindeki sitrik asit sayesinde hidrojen katyonları da barındırır. Bu da portakal suyunu hem tatlı hem de hafif ekşi bir lezzete sahip yapar.
Ancak kahvaltıdan önce dişlerinizi fırçaladığınızda, portakal suyunun tadı neden bu kadar değişir?
Buradaki etken sadece nane ve tatlı tatların uyumsuzluğu değildir. Diş macunları, dişlerdeki plakları temizlemeye yardımcı olan sodyum lauril sülfat gibi deterjanlar içerir. Plak, diş çürüklerine ve kötü ağız kokusuna neden olabilen yapışkan bir bakteri filmidir.
Bulaşık yıkarken, deterjanın yağlı suyu nasıl parçaladığını görmüşsünüzdür. Aynı mantıkla, diş macunundaki deterjan, ağzımızdaki başka bir tür yağ olan tat reseptörü hücre zarlarındaki lipitleri de bozar. Diş fırçalama, lipit tabakasını geçici olarak değiştirerek tat algımızı etkiler.
Deneylerle Kanıtlandı
1980 yılında, kimya üzerine çalışan meslektaşlarımla birlikte dilin, sodyum lauril sülfat varlığında tatlı, acı, tuzlu ve ekşi tatlara nasıl tepki verdiğini araştırdığımız bir çalışma yürüttük.
Deneyde, yedi gönüllü öğrenciye tatlı şeker, ekşi sitrik asit, tuz ve acı kinin gibi maddeler tattırdık. Bu işlem, ağızlarında bir dakika boyunca sodyum lauril sülfat solüsyonu bekletmeden önce ve sonra gerçekleştirildi.
Bulgularımıza göre, şeker, tuz ve kinin tadlarının yoğunluğu az da olsa azalırken, en önemli değişiklik sitrik asidin ekşi tadına acı bir tat eklenmesiydi.
İşte bu yüzden, dişlerinizi fırçaladıktan sonra portakal suyu, tatlılığından ziyade acı bir tat verir.
