İnsanların giremediği Çernobil yasak bölgesinde, yaşamın inanılmaz yollarla adapte olduğu biliniyor. Ancak bir organizma, bu bölgedeki yoğun iyonlaştırıcı radyasyonun zararlı etkileri yerine bir avantaj olarak kullanıyor gibi görünüyor.
Dünyanın en radyasyonlu yapılarından birinin iç duvarlarına tutunmuş halde bulunan kara bir mantar, bilim insanlarının dikkatini çekti. Cladosporium sphaerospermum adı verilen bu mantarın, karanlık rengini veren melanin pigmenti sayesinde, tıpkı bitkilerin ışığı fotosentez için kullanması gibi, iyonlaştırıcı radyasyonu enerjiye dönüştürebileceği düşünülüyor. Bu varsayımsal sürece radyosentez adı veriliyor.
Ancak bu mantarın radyasyon varlığında nasıl geliştiği ve neden bu kadar dayanıklı olduğu hala bir sır. Radyosentez teorisi ilgi çekici olsa da, kanıtlanması oldukça zor.
Gizem, 1990'ların sonunda Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi'nden mikrobiyolog Nelli Zhdanova'nın Çernobil'de yaptığı saha araştırmasıyla başladı. Zhdanova ve ekibi, yıkılan reaktörün etrafındaki barınaklarda şaşırtıcı sayıda mantar topluluğu buldu. Bu organizmaların büyük çoğunluğu, koyu renkli ve melanin açısından zengindi. C. sphaerospermum, en yüksek radyoaktif kirliliğe sahip örneklerde baskın olarak bulundu.
Bu keşfin ardından, ABD'deki Albert Einstein Tıp Fakültesi'nden radyo farmakologu Ekaterina Dadachova ve immünolog Arturo Casadevall liderliğindeki bir bilim insanı ekibi, C. sphaerospermum'un iyonlaştırıcı radyasyondan zarar görmediğini, hatta radyasyonla beslendiğini gösteren deneyler yaptı. İyonlaştırıcı radyasyon, atomlardan elektronları kopararak molekülleri parçalayıp DNA'ya zarar verebilen güçlü bir enerji türüdür. Ancak bu mantar, radyasyona karşı olağanüstü bir direnç gösteriyor ve hatta radyasyon banyosunda daha iyi büyüyordu.
2008 yılında Dadachova ve Casadevall tarafından yayımlanan bir makalede, bu mantarın fotosenteze benzer bir biyolojik yol izleyebileceği öne sürüldü. Melanin pigmentinin, ışığı emen klorofil gibi davrandığı ve iyonlaştırıcı radyasyonu enerjiye dönüştürdüğü teorisi ortaya atıldı. Aynı zamanda melanin, radyasyonun zararlı etkilerine karşı bir kalkan görevi görüyordu.
Bu teori, 2022 yılında yayımlanan ve C. sphaerospermum'un Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) gönderilerek kozmik radyasyona maruz bırakıldığı bir çalışmayla da desteklendi. Deneylerde, mantarın bulunduğu petri kabından geçen radyasyon miktarının, kontrol grubuna göre daha az olduğu gözlemlendi.
Bu çalışma, mantarın radyasyon kalkanı olarak potansiyelini araştırmayı amaçlıyordu, ancak mantarın radyasyonu tam olarak nasıl kullandığı hala belirsizliğini koruyor. Bilim insanları, iyonlaştırıcı radyasyona bağlı karbon fiksasyonu, metabolik kazanç veya tanımlanmış bir enerji toplama yolu gösteremediler.
Yine de, bu ilginç mantarın, insanlar için bu kadar tehlikeli olan bir maddeyle anlaşılmayan bir şekilde başa çıkması, bilim kurgu filmlerini aratmayacak bir gerçeklik sunuyor. Sadece C. sphaerospermum değil, Wangiella dermatitidis gibi başka kara mantar türleri de iyonlaştırıcı radyasyon altında gelişme gösterebiliyor.
Bu durum, mantarın radyasyonu bir besin kaynağı olarak kullanma adaptasyonu mu, yoksa zorlu koşullarda hayatta kalma mekanizması mı? Şu an için kesin bir cevap vermek mümkün değil. Ancak, bu basit kara mantarın, insanlar için ölümcül olan radyasyonu, hayatta kalmak ve hatta çoğalmak için akıllıca kullandığı biliniyor. Bu, yaşamın her koşulda bir yolunu bulduğunun canlı bir kanıtı.
